LONDONGRAD: Jak Londyn stał się pralnią dla rosyjskich pieniędzy — i dlaczego wyciągnięcie ich stamtąd okazało się tak trudne

W listopadzie ubiegłego roku, gdzieś na szarych wodach u wybrzeży Irlandii, okręt podwodny Royal Navy zrobił coś niezwykłego: wynurzył się. Nie była to awaria. Jednostka wypłynęła na powierzchnię celowo, ustawiając się w zasięgu wzroku Jantara — rosyjskiego statku, który zachodnie służby wywiadowcze od dawna podejrzewają o kartografowanie podmorskich kabli. Tych kruchych włókien światłowodowych, którymi płynie niemal cały światowy ruch internetowy, a przy okazji niemała część utajnionej komunikacji między sojusznikami z NATO. Okręt zawisł tam przez chwilę, widoczny, niczym morska nagana. Potem zanurzył się i zniknął.

O incydencie poinformował w styczniu minister obrony John Healey. Miał on przekazać Moskwie jednoznaczny komunikat: Widzimy was. Ale stał się też mimowolną metaforą szerszego brytyjskiego dylematu wobec Rosji — dekad pobłażliwości, które nagle ustąpiły miejsca spóźnionym, nieco teatralnym demonstracjom czujności. Okręt wynurzył się, zaznaczył swoją obecność i odpłynął w głębiny. Jantar popłynął dalej swoją drogą.

Przez większą część ostatniego ćwierćwiecza Wielka Brytania prowadziła coś, co eufemistycznie można by nazwać polityką otwartych drzwi wobec rosyjskiego kapitału. Mniej eufemistycznie — i bliżej prawdy — funkcjonowała jako najbardziej usłużna pralnia dla rosyjskich pieniędzy. Parlamentarny Komitet ds. Wywiadu i Bezpieczeństwa ujął to w raporcie z 2020 roku z niezwykłą jak na takie ciało szczerością: „Kolejne rządy witały oligarchów i ich pieniądze z otwartymi ramionami, zapewniając im możliwość prania nielegalnych finansów przez londyński «laundromat» oraz kontakty na najwyższych szczeblach z dostępem do brytyjskich firm i osobistości politycznych”. Rosyjskie wpływy w Wielkiej Brytanii komitet określił mianem „nowej normalności”.

„Normalność” to osobliwe słowo na określenie tego, co się wydarzyło. Między 2008 a 2022 rokiem brytyjski rząd wydał ponad trzynaście tysięcy „złotych wiz” — w ramach programu rezydencyjnego, który oferował za minimalną inwestycję dwóch milionów funtów prawo do zamieszkania w Zjednoczonym Królestwie, a z czasem — do uzyskania obywatelstwa. Co piąta z tych wiz trafiła do obywateli rosyjskich. Przez siedem lat, do 2015 roku, program funkcjonował w trybie, który śledczy zajmujący się korupcją nazwali później okresem „ślepej wiary”: wnioskodawcy nie podlegali praktycznie żadnej weryfikacji co do pochodzenia ich majątków. Banki nie musiały przeprowadzać due diligence. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych zadawało niewiele pytań i otrzymywało jeszcze mniej odpowiedzi. Pieniądze napływały, wizy były wydawane, wszyscy prosperowali — albo sprawiało takie wrażenie.

Atrakcyjność Londynu dla rosyjskiej elity nie stanowiła żadnej tajemnicy. Miasto oferowało rynki nieruchomości najwyższej klasy, wyrafinowane instrumenty finansowe, doskonałe szkoły prywatne oraz cały ekosystem profesjonalistów — prawników, księgowych, agentów nieruchomości, konsultantów od public relations — skłonnych obsługiwać zamożnych klientów bez nadmiernej ciekawości co do ich przeszłości. Rządowa ocena ryzyka opublikowana w 2020 roku odnotowała, że oligarchowie wykorzystywali darowizny na cele charytatywne i inwestycje w instytucje kultury, aby „wyprać swoją reputację, poprawiając swoją pozycję i wpływy w brytyjskim społeczeństwie„. Kluby piłkarskie okazały się szczególnie przydatne. Uniwersytety przyjmowały dotacje. Muzea witały dobroczyńców. Transakcja była prosta: pieniądze kupowały szacunek, a szacunek kupował dostęp.

Władimir Aszurkow z Fundacji Antykorupcyjnej zeznał przed parlamentem w 2018 roku, że Wielka Brytania jest „naturalnym magnesem” dla Rosjan pragnących relokować swoje aktywa. Pomagał język angielski. Pomagał też status Londynu jako globalnego centrum finansowego. Ale prawdziwa atrakcja była subtelniejsza: system ceniący dyskrecję, traktujący bogactwo jako samo w sobie wystarczającą rekomendację, uważający dociekliwe pytania o źródła majątku za coś nieco niestosownego.

A potem nadszedł 24 lutego 2022 roku.

Rosyjska inwazja na Ukrainę zmieniła krajobraz polityczny z dezorientującą szybkością. W ciągu kilku tygodni rząd brytyjski zamknął program złotych wiz dla nowych wnioskodawców, zamroził miliardy rosyjskich aktywów i uchwalił ustawę o przestępstwach gospodarczych (przejrzystość i egzekucja) — legislację, która przez lata tkwiła w zawieszeniu, lecz nagle nabrała pilności. Druga ustawa, o przestępstwach gospodarczych i przejrzystości korporacyjnej, przeszła w 2023 roku. Ustawa o bezpieczeństwie narodowym stworzyła nowe kategorie przestępstw — szpiegostwo, sabotaż, ingerencję zagraniczną. RT, rosyjski nadawca państwowy, stracił licencję. Oligarchowie znaleźli się na listach sankcyjnych.

Liczby robiły wrażenie. Przed inwazją Rosjanie posiadali w Wielkiej Brytanii aktywa finansowe o wartości około dwudziestu dziewięciu miliardów funtów; do końca 2023 roku kwota ta spadła do 8,2 miliarda. Około dwudziestu dwóch miliardów funtów zgłoszono jako zamrożone w ramach sankcji. Handel między oboma krajami załamał się o niemal dziewięćdziesiąt procent.

A jednak rzeczywistość była znacznie bardziej skomplikowana, niż sugerowały te statystyki. Aktywa ukryte za spółkami-wydmuszkami na Cyprze czy Brytyjskich Wyspach Dziewiczych nie pojawiały się w oficjalnych zestawieniach. Rosjanie, którzy zdążyli uzyskać obywatelstwo, nie byli liczeni jako cudzoziemcy. Beneficjenci złotych wiz z okresu „ślepej wiary” sprzed 2015 roku w wielu przypadkach dawno spełnili wymogi rezydencyjne do naturalizacji — byli teraz, z mocy prawa, Brytyjczykami. Wewnętrzny rządowy przegląd złotych wiz wydanych w tamtym okresie stwierdził „potencjalne dowody” na nielegalne pochodzenie majątku w „niewielkiej mniejszości” przypadków. Ustalenia przekazano organom ścigania. Opublikowano streszczenie; pełny raport — nie.

Roman Abramowicz, miliarder, właściciel Chelsea Football Club, stał się najbardziej widocznym symbolem nowego porządku. Objęty sankcjami w marcu 2022 roku, ogłosił zamiar sprzedaży klubu, a dochód — około 4,25 miliarda dolarów — miał trafić na pomoc humanitarną dla Ukrainy. Transakcję sfinalizowano w maju. Niemal trzy lata później ani jeden funt nie dotarł na Ukrainę. Urzędnicy powołują się na „trudności prawne i techniczne” w ustanowieniu fundacji charytatywnej. Rozmowy z przedstawicielami Abramowicza, ekspertami i międzynarodowymi partnerami trwają, jak nas zapewniono, „w poszukiwaniu rozwiązania”.

Wyzwanie, przed którym stoi Wielka Brytania, nie ma charakteru wyłącznie finansowego — jest architektoniczne. Rosyjskie wpływy nie zostały brytyjskim instytucjom narzucone — zostały zaproszone, powitane i przez dekady wplatane w tkankę życia handlowego i towarzyskiego. Ich rozplątanie wymaga zmierzenia się z niewygodnymi pytaniami o współudział.

Ken McCallum, szef MI5, przedstawił w październiku ubiegłego roku trzeźwiącą ocenę. Wielka Brytania — powiedział — stoi w obliczu „najbardziej złożonego środowiska zagrożeń w historii” — zbiegu terroryzmu, sabotażu sponsorowanego przez państwa i wojny informacyjnej. Liczba śledztw dotyczących zagrożeń państwowych wzrosła o czterdzieści osiem procent w ciągu jednego roku. Rosja, Chiny i Iran stanowią największe niebezpieczeństwo. GRU, rosyjski wywiad wojskowy, realizuje „uporczywą misję siania chaosu na ulicach Wielkiej Brytanii i Europy”, obejmującą podpalenia i sabotaż.

McCallum zauważył, że Rosja coraz częściej sięga po pośredników — prywatnych operatorów wywiadowczych, sieci przestępcze — do prowadzenia operacji, którym Kreml może wiarygodnie zaprzeczyć. Korzystanie z amatorów obniża profesjonalizm tych działań, ale jednocześnie utrudnia ich przypisanie i przechwycenie. Otrucie Siergieja i Julii Skripal w Salisbury w 2018 roku było punktem zwrotnym: zuchwałe, niestaranne, a zarazem skuteczne w zademonstrowanie, że państwo rosyjskie jest gotowe użyć broni chemicznej na brytyjskiej ziemi. Sprawców zidentyfikowano; nigdy ich nie ekstradowano.

Tymczasem szara strefa między pokojem a wojną stawała się coraz bardziej zatłoczona. Rosyjskie bombowce strategiczne okresowo sondowały brytyjską przestrzeń powietrzną, testując czas reakcji. Tankowce „floty cieni” — wysłużone jednostki o niejasnej własności, przewożące sankcjonowaną ropę — pełniły jednocześnie funkcje platform wywiadowczych. Podmorskie kable były mapowane, czasem uszkadzane, w czymś, co europejscy urzędnicy określili mianem „serii podejrzanych ataków na infrastrukturę krytyczną”. W grudniu przecięto główny kabel łączący Finlandię z Estonią. NATO uruchomiło nową operację — Baltic Sentry — do patrolowania regionu. Wielka Brytania wydzieliła do niej samoloty patrolowe.

Jantar powrócił na wody brytyjskie w styczniu, jakby chciał podkreślić granice odstraszania. Royal Navy śledziła go z bliska i ostentacyjnie. Minister obrony Healey przemówił w parlamencie. „Chcę, żeby prezydent Putin usłyszał ten przekaz” — oświadczył. „Widzimy was. Wiemy, co robicie. I nie zawahamy się przed zdecydowanym działaniem w obronie tego kraju”.

Było to dobre oświadczenie, wygłoszone z mocą. Ale rzeczywistość, która za nim stała, napawała mniejszym optymizmem. Wielka Brytania przez dwie dekady budowała infrastrukturę gościnności dla rosyjskiego kapitału, a teraz gorączkowo wznosiła bariery przeciwko rosyjskiej agresji. To pierwsze było dochodowe; to drugie okazało się kosztowne, trudne i niedokończone.

Ustawa o rejestracji wpływów zagranicznych, powołana na mocy ustawy o bezpieczeństwie narodowym, miała zobowiązywać osoby lobbujące na rzecz obcych rządów do ujawniania swojej działalności. Przepisy wciąż nie weszły w życie. Urzędnicy nadal ustalają, które państwa zostaną objęte wzmożoną kontrolą.

Komitet ds. Standardów w Życiu Publicznym rekomendował, by partie polityczne były zobowiązane do weryfikowania rzeczywistego źródła darowizn — reforma, która zrównałaby je z wymogami przeciwdziałania praniu pieniędzy nałożonymi na organizacje charytatywne. Rekomendacji nie przyjęto.

Prawo spółek nadal pozwala na rejestrowanie firm z minimalną weryfikacją dyrektorów czy beneficjentów rzeczywistych. Reformy są w toku; postępy — powolne.

Admirał Sir Tony Radakin, szef sztabu obrony, starał się uspokoić opinię publiczną. Szansa na znaczący, bezpośredni rosyjski atak na terytorium brytyjskie jest — jak powiedział — „znikoma”. To prawdopodobnie prawda. Ale szara strefa — domena sabotażu, dezinformacji i nękania infrastruktury — bynajmniej znikoma nie jest. Jest tutaj, teraz, i każdego dnia pozostaje polem walki.

We wrześniu 2024 roku szefowie MI6 i CIA wydali wspólne ostrzeżenie — rzadka publiczna współpraca — że porządek międzynarodowy jest zagrożony w sposób niewidziany od końca zimnej wojny. Wskazali na „lekkomyślną kampanię sabotażu w całej Europie” prowadzoną przez Rosję i jej „cyniczne wykorzystywanie technologii do szerzenia kłamstw i dezinformacji mających wbijać między nas kliny”. Język uderzał bezpośredniością, brakiem dyplomatycznych ogródek.

Wielka Brytania ze swej strony wciąż się adaptuje. Uchwalono nowe prawa. Stare luki są łatane — acz powoli. Pralnia oficjalnie zakończyła działalność — choć rozmiar pozostawionych przez nią osadów wciąż trudno zmierzyć.

Na wodach wokół Wysp Brytyjskich okręty podwodne wynurzają się i zanurzają. Rosyjskie statki przemierzają Kanał La Manche, korzystając z prawa nieszkodliwego przepływu, podczas gdy jednostki Royal Navy śledzą je z nowo dozwolonej, bliższej odległości. Zasady prowadzenia działań zostały zaostrzone. Przekaz został dostarczony.

Czy został odebrany — i czy to ma znaczenie — pozostaje pytaniem otwartym. Jantar, w końcu, wciąż płynie.

Robert Nogacki

Robert Nogacki jest radcą prawnym, założycielem i partnerem zarządzającym Kancelarii Prawnej Skarbiec, działającej nieprzerwanie od 2006 roku.

Prawo jest równe dla wszystkich, ale strony rzadko są równe: po jednej stoi organizacja, która ma czas, pieniądze i prawników, po drugiej człowiek, który ma jedną firmę, jedne oszczędności i jedno życie.

Klienci rzadko przychodzą do niego z problemem prawnym. Przychodzą z problemem, który ma także stronę prawną: z kontrolą, która zaczęła się od jednej faktury, z pieniędzmi powierzonymi komuś, kto zniknął, z firmą, którą trzeba przekazać dalej, zanim będzie za późno. Większość takich spraw rozstrzyga się na długo przed pierwszym pismem, w decyzjach podjętych bez pytania i w terminach, o których nikt nie pamiętał. Dlatego zaczyna od pytania, jak klient trafił w to miejsce, a nie od tego, co powinien był zrobić.

Doradza przedsiębiorcom i rodzinom z kilkunastu krajów, także tym, którym fiskus właśnie zajął konto i którzy nie wiedzą, co robić jutro rano. Broni ich w kontrolach podatkowych i celno-skarbowych, w sporach z organami podatkowymi i w sprawach karnych skarbowych. Reprezentuje poszkodowanych w oszustwach inwestycyjnych i piramidach finansowych. Pomaga rodzinom zakładać fundacje rodzinne i planować sukcesję, żeby dorobek życia przetrwał dłużej niż jedno pokolenie.

Nie każdą sprawę da się wygrać. Każdą da się prowadzić tak, żeby klient wiedział, na czym stoi. Od 2006 roku reprezentuje pokrzywdzonych w sprawie WGI (Warszawskiej Grupy Inwestycyjnej), jednej z najdłuższych spraw karnych w historii polskiego rynku finansowego, bo są rzeczy, których nie wolno zostawić w połowie, nawet jeśli trwają dwie dekady. W sprawie upadłej giełdy kryptowalut Zonda (Zondacrypto, operator BB Trade Estonia OÜ) reprezentuje kilkuset poszkodowanych w postępowaniu prowadzonym przez Prokuraturę Krajową i w estońskim postępowaniu upadłościowym.

Kancelaria Prawna Skarbiec jest notowana w rankingach największych firm doradztwa podatkowego Dziennika Gazety Prawnej i Rzeczpospolitej, a w latach 2015 do 2018 czterokrotnie otrzymała Medal Europejski Business Centre Club i Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego. Robert Nogacki publikuje regularnie, w prasie i na stronie kancelarii, dla ludzi, którzy mają problem, a nie dyplom prawnika, bo opinia prawna, której klient nie rozumie, chroni tylko prawnika.

Wierzy, że najlepsza porada prawna to ta, dzięki której klient nigdy nie musi stanąć przed sądem.